Wprowadzenie

Pawe?? Wieczorkiewicz

Wst�?p

 

Po pierwszej wojnie ??wiatowej, po ponadstuletniej niewoli, Polska odzyska??a suwerenno??�?, a potem niepodleg??o??�?. By?? to wynik zar??wno wyczekiwanego przez dziesi�?ciolecia konfliktu zbrojnego mi�?dzy zaborcami, jak i dzia??a?? samych Polak??w. Jeszcze przed wybuchem wojny przyw??dcy dw??ch najwa??niejszych oboz??w politycznych �?? tak zwanego niepodleg??o??ciowego (J??zef Pi??sudski) i Narodowej Demokracji (Roman Dmowski) �?? wybrali odmienne orientacje. J. Pi??sudski, uwa??aj�?c, ??e w wypadku wojny nale??y przede wszystkim w jakichkolwiek granicach odbudowa�? pa??stwowo??�?, sprzymierzy?? si�? z najs??abszym zaborc�? �?? monarchi�? austro-w�?giersk�?. Odwrotnym torem sz??o rozumowanie R. Dmowskiego. Upatruj�?c g????wnego wroga polsko??ci w ekspansywnym germanizmie, postanowi?? zwi�?za�? si�? z Rosj�? i Entent�?, spodziewaj�?c si�?, ??e zwyci�?stwo koalicji przyniesie zjednoczenie ziem polskich, co w dalszej perspektywie otworzy kwesti�? niepodleg??o??ci.

 

II RZECZPOSPOLITA

Polityczne i wojskowe dzia??ania Polak??w (organizowanie formacji zbrojnych: Legion??w Polskich w Austrii i Korpus??w Polskich w Rosji) wp??ywa??y na postaw�? pa??stw zaborczych. Aby osi�?gn�?�? co?? wi�?cej, musia??y one, jak okre??li?? to Pi??sudski, �??licytowa�? spraw�? polsk�? wzwy??�?�. W efekcie zakres obietnic i ust�?pstw powi�?ksza?? si�? z ka??dym wydanym aktem prawnym. Zacz�???o si�? w 1914 roku od rozkazu rosyjskiego Naczelnego Wodza, w. ks. Miko??aja Miko??ajewicza, w kt??rym jako jeden z cel??w wojennych wskazywa?? on zjednoczenie ziem polskich pod ber??em cara. Dwa lata p????niej, 5 listopada 1916 roku, dwaj cesarze, Wilhelm II i Franciszek J??zef I, na ??�?danie swych sztabowc??w �?? chc�?cych wykorzysta�? w sojuszniczych szeregach do miliona polskich rekrut??w, niewycofanych na wsch??d przez Rosjan �?? proklamowali powo??anie nieokre??lonego terytorialnie Kr??lestwa Polskiego, co oznacza??o przekre??lenie aktu rozbior??w i mo??liwo??�? tworzenia �?? cho�? w ograniczonym zakresie �?? zawi�?zk??w struktur pa??stwowych. W tej sytuacji niepodleg??o??�? Polski, cho�? zale??nej od Rosji, potwierdzi?? car Miko??aj I w noworocznym rozkazie do armii i floty z 1917 roku.

Dalsze uk??adaj�?ce si�? korzystnie wydarzenia �?? rewolucja lutowa w Piotrogrodzie, obalenie caratu i ustanowienie liberalnego Rz�?du Tymczasowego �?? spowodowa??y, ??e car musia?? wyrzec si�? monopolu w sprawie polskiej w obozie alianckim. Da??o to mo??liwo??�? dzia??ania Dmowskiemu i pozyskania polityk??w francuskich, brytyjskich i ameryka??skich z prezydentem Thomasem Woodrowem Wilsonem. Udzia?? Polak??w w ko??cowej fazie wojny na Zachodzie zapewni??a tak zwana B??�?kitna Armia gen. J??zefa Hallera, dzi�?ki czemu Polska na konferencji wersalskiej stan�???a w gronie pa??stw zwyci�?skich, dyktuj�?cych pok??j Niemcom.

Rozpad Austro-W�?gier, rozk??ad wewn�?trzny imperium rosyjskiego na skutek przej�?cia w??adzy przez bolszewik??w w listopadzie 1917 roku (tak zwana rewolucja pa??dziernikowa), kt??ry mia?? wbrew stworzonej p????nej legendzie tylko po??redni efekt dla niepodleg??o??ci Polski, oraz rewolucja niemiecka stworzy??y wyj�?tkow�? koniunktur�? dla sprawy polskiej. Uchroni??o to budowan�? pa??stwowo??�? od nacisk??w zewn�?trznych i da??o czas, aby przygotowa�? si??y do walki o granice; walki nieuchronnej, gdy?? z racji historycznych zasz??o??ci drog�? pokojow�? uzyska�? si�? ich nie da??o.

Dmowski pisa??: �??Na tej ziemi, na kt??rej si�? ko??czy Europa Zachodnia i kt??ra stanowi wyj??cie na rozleg??e r??wniny Wschodu [...], po??o??onej mi�?dzy dwoma wielkimi pa??stwami, Niemcami a Rosj�?, miejsca na ma??e, s??abe pa??stewko nie ma. Tu mo??e istnie�? tylko pa??stwo wielkie�?�. Granice polskich aspiracji terytorialnych na Zachodzie ??ci??le wyznacza??a demografia, ekonomika, historia i polityka. Dzi�?ki b??yskotliwie rozegranej przez Dmowskiego, delegata Polski na konferencj�? wersalsk�?, karcie lokalnych irredent �?? trzech powsta?? ??l�?skich i powstania wielkopolskiego �?? Ententa uzna??a polskie aspiracje w faktycznie maksymalnym zakresie. Dotyczy??o to zw??aszcza G??rnego ??l�?ska, gdzie znacz�?co skorygowano korzystne dla Niemc??w wyniki plebiscytu.

Inaczej sytuacja wygl�?da??a na wschodzie. Wobec rozpadu imperium Romanow??w na ogromnych przestrzeniach zamieszka??ych przez po cz�???ci indyferentn�? narodowo ludno??�?, przede wszystkim etnicznie bia??orusk�?, powsta??a polityczna pustka. Polsk�? granic�? wschodni�? stworzy??y trzy r????nego nat�???enia i miary konflikty. Pierwszym by??a wojna z Zachodnioukrai??sk�? Republik�? Ludow�? �?? proklamowan�? w roku 1919 przez Ukrai??c??w w Ma??opolsce Wschodniej �?? kt??rej armia po p????rocznych walkach zosta??a usuni�?ta za Zbrucz. W ich trakcie dosz??o do bitwy o Lw??w, kt??rej ci�???ar wzi�?li na siebie ma??oletni ochotnicy (Orl�?ta Lwowskie).

G????wnym frontem wojny o niepodleg??o??�? i granice pozostawa??y ziemie po??o??one dalej na wsch??d. Pi??sudski, kt??ry jako Naczelnik Pa??stwa mia?? swobod�? kszta??towania polityki, uzna??, ??e ze wzgl�?d??w psychologicznych Polacy powinni prze??ama�? kompleks dziewi�?tnastowiecznych kl�?sk narodowych i wywalczy�? Polsk�? z broni�? w r�?ku. Poniewa?? g????wn�? przeszkod�? stanowi??a tam zawsze imperialistyczna, bez wzgl�?du na aktualne barwy polityczne, Rosja, Pi??sudski ufundowa?? wielki plan strategiczny polegaj�?cy na zbudowaniu wok???? jej granic systemu sojusz??w �?? od Baku po Helsinki �?? dodatkowo ubezpieczanych przez Polsk�?. A zreszt�? innego wyj??cia ni?? wojna z bolszewikami praktycznie nie by??o, gdy?? na zach??d przesuwa??y si�? ich watahy, zwyci�?skie na danym etapie wojny domowej. Aby przej�?�? inicjatyw�?, Pi??sudski podpisa?? porozumienie z atamanem Simonem Petlur�?, reprezentuj�?cym ukrai??skie w??adze narodowe, i wiosn�? 1920 roku �?? gdy bolszewikom, kt??rzy tak??e przygotowywali si�? do ofensywy, nie uda??o si�? powstrzyma�? Polak??w za pomoc�? fa??szywej dyplomacji �?? nakaza?? marsz na Kij??w.

Lenin i komisarz wojny Lew Trocki postanowili zmodyfikowa�? swoje plany i przyspieszy�? ostateczne rozstrzygni�?cia. Dowodz�?cy sowieck�? kontrofensyw�? Michai?? Tuchaczewski apelowa?? do swoich ??o??nierzy: �??Ponad trupem bia??ej Polski wiedzie droga ku og??lno??wiatowej po??odze. Poniesiemy na bagnetach szcz�???cie i pok??j pracuj�?cej ludzko??ci�?�. Sz??o tu oczywi??cie o po??�?czenie si�? ze zrewolucjonizowanymi Niemcami i stworzenie ogniska rewolucji w sercu Europy. Zamiary te pokrzy??owa?? J. Pi??sudski w sierpniu 1920 roku, w �??osiemnastej bitwie decyduj�?cej o losach ??wiata�?�, jak okre??li?? j�? brytyjski obserwator, lord Edgar Vincent d�??Abernon. �??Cud nad Wis??�?�?� ocali?? Europ�? Zachodni�? przed komunistycznym jarzmem. Gdy kl�?ska ofensywy sta??a si�? oczywista, Sowieci ??atwo przystali na zawarcie kompromisowego pokoju w Rydze w roku 1921.

Epizodem konfliktu sta?? si�? sp??r polsko-litewski o Wilno. Miasto to Sowieci przekazali w??adzom Litwy. Rzecz w tym, ??e zar??wno ono, historyczna stolica, jak i ziemie po??o??one wok???? zamieszkane by??y przez zwart�? ludno??�? polsk�? i ??ydowsk�? (rdzennych Litwin??w by??o ledwie kilka procent). A zatem by nada�? realizacji etnograficznej sprawiedliwo??ci waloru politycznej poprawno??ci, Pi??sudski nakaza?? bunt gen. Lucjanowi ??eligowskiemu, kt??ry w roku 1920 zaj�??? sporny obszar i utworzy?? tam samodzielny organizm �?? Litw�? ??rodkow�?. Jej mieszka??cy na pocz�?tku 1922 roku, po przeprowadzeniu demokratycznych wybor??w, proklamowali przy??�?czenie si�? do Rzeczypospolitej.

Wojna z bolszewikami mia??a swoje konsekwencje tak??e w stosunkach z Czechos??owacj�?. Oba pa??stwa uzgodni??y zawczasu, ??e na spornym obszarze ??l�?ska Zaolzia??skiego, zamieszka??ym w wi�?kszo??ci przez ludno??�? polsk�?, zostanie przeprowadzony plebiscyt rozstrzygaj�?cy jego przysz??o??�?. Czesi, ??ami�?c te ustalenia, wykorzystali trudn�? sytuacj�? Polski. W momencie gdy Tuchaczewski podchodzi?? pod Warszaw�?, zaj�?li zbrojnie ca??e niemal terytorium i z pomoc�? aliant??w wymogli akceptacj�? narzuconego status quo.

Rozstrzygni�?cia zapad??e na konferencji pokojowej w Rydze nigdy nie zosta??y uznane przez bolszewik??w za trwa??e i obowi�?zuj�?ce. Dla Lenina i jego nast�?pc??w g????wny cel polityki stanowi??o �??zdruzgotanie systemu wersalskiego�?�, czego warunkiem by??o zniszczenie Polski, pa??stwa buforowego, kt??re ma odgrodzi�? Niemcy i kt??re Ententa traktuje jako or�??? przeciwko bolszewikom. Poniewa?? podobnie oceniano sytuacj�? w Berlinie, oba pa??stwa stara??y si�? koordynowa�? sw�? polityk�?, czego wyrazem by?? uk??ad w Rapallo w 1922 roku, daj�?cy mo??liwo??ci szerokiej i korzystnej wsp????pracy politycznej i wojskowej. Zabezpieczeniem Polski przed rewan??yzmem s�?siad??w sta??y si�? sojusze wojskowe �?? z Francj�? (maj�?cy defensywne ostrze antyniemieckie) i z Rumuni�? (obronny przeciwko Rosji Sowieckiej).

Zar??wno Polska, jak i inne kraje regionu przyj�???y system demokracji parlamentarnej. Uchwalona w marcu 1921 roku konstytucja, podobnie jak w innych krajach Europy ??rodkowo-Wschodniej, bazowa??a na ustawie zasadniczej III Republiki Francuskiej. Daj�?c hegemoni�? w??adzy ustawodawczej kosztem egzekutywy i sprowadzaj�?c funkcje prezydenta do ram reprezentacyjnych, w warunkach polskich przynios??a ona destabilizacj�? stosunk??w. Nie sprzyja??a jej struktura narodowo??ciowa; Polacy stanowili oko??o dwie trzecie mieszka??c??w, reszt�? za?? narodowe mniejszo??ci �?? Ukrai??cy walcz�?cy o sw�? to??samo??�?, tak??e metodami terrorystycznymi, ??ydzi w wi�?kszo??ci niech�?tni wszelkim formom asymilacji, pewni swej to??samo??ci Niemcy oraz indyferentni Bia??orusini. Budow�? silniejszej w??adzy utrudnia?? r??wnie?? rozk??ad si?? politycznych, w kt??rym prawicowy ob??z Narodowej Demokracji Dmowskiego niemal r??wnowa??y??o centrowe stronnictwo ch??opskie Wincentego Witosa oraz nieb�?d�?ca w stanie rz�?dzi�? samodzielnie, ale zdolna do parali??owania wszelkich innych inicjatyw Polska Partia Socjalistyczna.

W tej sytuacji, kt??r�? tak??e z powodu dalszego zbli??enia sowiecko-niemieckiego mo??na okre??la�? jako krytyczn�?, J. Pi??sudski, kt??ry na pewien czas dobrowolnie wycofa?? si�? z ??ycia politycznego, w maju 1926 roku zdecydowa?? si�? na demonstracj�? zbrojn�?. Skutkiem nieszcz�???liwego biegu wypadk??w przekszta??ci??a si�? ona jednak w kilkudniow�? krwaw�? wojn�? domow�?. Gdy sterroryzowany parlament z??o??y?? w??adz�?, J. Pi??sudski przej�??? j�? pod has??em �??sanacji moralnej�?�, ale nie osobi??cie. Formalnie sprawowa?? j�? na podstawie poszerzonych kompetencji prezydent Ignacy Mo??cicki. Sam marsza??ek J. Pi??sudski, cho�? by?? sprawc�? wszelkich decyzji, zadowala?? si�? stanowiskami ministra spraw wojskowych i Generalnego Inspektora Si?? Zbrojnych, a sporadycznie �?? premiera. Ukoronowaniem na og???? udanych reform wewn�?trznych sta??o si�? uchwalenie w kwietniu 1935 roku nowej konstytucji o charakterze prezydenckim (wiele zaczerpn�??? z niej gen. Charles de Gaulle, tworz�?c ustaw�? zasadnicz�? IV Republiki Francuskiej). Miesi�?c p????niej J. Pi??sudski zmar??. Jego wsp????pracownicy pr??bowali podzieli�? si�? odpowiedzialno??ci�? i w??adz�?: I. Mo??cicki zachowa?? sw??j urz�?d, podczas gdy urz�?d Generalnego Inspektora Si?? Zbrojnych obj�??? marsza??ek Edward ??mig??y-Rydz. Techniczn�? w tym uk??adzie funkcj�? premiera sprawowa?? gen. Felicjan S??awoj Sk??adkowski. Swoje autonomiczne pola dzia??ania mieli szefuj�?cy Ministerstwu Spraw Zagranicznych p??k J??zef Beck i wicepremier Eugeniusz Kwiatkowski, budowniczy �??na surowym korzeniu�?� portu w Gdyni, a nast�?pnie Centralnego Okr�?gu Przemys??owego. Zasadnicz�? kwesti�? stoj�?c�? przed nast�?pcami marsza??ka by??o oddalenie narastaj�?cych zagro??e?? zewn�?trznych i u??o??enie stosunk??w z opozycyjnymi partiami, od po??owy lat trzydziestych wykluczonymi z ??ycia politycznego, ale nie publicznego. Mieli po temu w??a??ciwe instrumenty. Podsumowuj�?c wszystkie mo??liwe aspekty oceny �?? dynamik�? i aktywno??�? polityczn�?, rozw??j gospodarczy i potencja?? wojskowy �?? II Rzeczpospolita plasowa??a si�? na sz??stym miejscu w Europie, za wielk�? czw??rk�? �?? ZSRS, Francj�?, Niemcami i Wielk�? Brytani�? �?? oraz W??ochami, ale przed Hiszpani�?, przy czym jej dystans do imperium Mussoliniego, tak??e cywilizacyjny i ekonomiczny, z czasem wyra??nie mala??. Pozwala??o to uznawa�? j�? za regionalne mocarstwo, zwornik bezpiecze??stwa na obszarze Europy ??rodkowo-Wschodniej.

 

WOJENNY ALERT

Doj??cie Adolfa Hitlera do w??adzy w Niemczech w roku 1933 stanowi??o szok dla europejskiej opinii publicznej. Inaczej oceni?? je J. Pi??sudski, zwracaj�?c uwag�?, ??e kanclerz, Austriak, pozbawiony b�?dzie tradycyjnego antypolskiego kompleksu polityki pruskiej. Efektem takiej postawy sta??a si�? normalizacja z??ych dot�?d stosunk??w wzajemnych, tym bardziej obiecuj�?ca, i?? Hitler z powod??w ideologicznych zamrozi?? wszelkie relacje z Sowietami. J. Pi??sudski, kt??ry i na tym kierunku wcze??niej dokona?? ju?? pacyfikacji, przestrzega?? r??wnocze??nie Becka o nietrwa??o??ci tych rozwi�?za?? i gro??bie wojny pod koniec lat trzydziestych. Dlatego, gdy w 1936 roku wojska niemieckie wkroczy??y do zdemilitaryzowanej dot�?d Nadrenii, ??ami�?c postanowienia traktatu wersalskiego, minister zaproponowa?? Francuzom wsp??ln�? interwencj�? zbrojn�?, kt??ra w ??wczesnych warunkach doprowadzi??aby niechybnie do za??amania re??imu w Niemczech. Oferta zosta??a jednak odrzucona, dyplomacja francuska za??, w porozumieniu z dobrze notowanymi w Pary??u dzia??aczami opozycji, zw??aszcza gen. W??adys??awem Sikorskim, podj�???a bezowocne starania o dymisj�? J. Becka, uznawanego bezzasadnie za frankofoba.

Minister tymczasem utwierdzi?? si�? w prze??wiadczeniu, ??e Zach??d b�?dzie stara?? si�? mo??liwie najd??u??ej odwleka�? moment konfrontacji z F??hrerem, zaspokajaj�?c go taktycznymi ust�?pstwami. A zatem nader zr�?cznie wykorzysta?? Anschluss Austrii w marcu 1938 roku, aby za pomoc�? zbrojnej demonstracji przymusi�? wreszcie Litw�? do nawi�?zania stosunk??w dyplomatycznych. Kryzys czechos??owacki otworzy?? przed Polsk�? nowe mo??liwo??ci. Gdy Wielka Brytania i Francja uleg??y po raz kolejny ??�?daniom A. Hitlera i we wrze??niu na konferencji monachijskiej przysta??y na wydatne okrojenie terytorium Czechos??owacji, Beck, bez nadmiernych skrupu????w, wykorzysta?? koniunktur�?, by odzyska�? utracony w 1920 roku ??l�?sk Zaolzia??ski. Spotka??o si�? to z pot�?pieniem zar??wno Zachodu, jak i ZSRS, przywyk??ych mierzy�? polityk�? podw??jn�? miar�?. Godzi si�? jednak??e przypomnie�?, ??e Polacy zachowali si�? w tym momencie podobnie jak Czesi, nie uciekaj�?c si�? przy tym do przemocy zbrojnej.

Hitler tymczasem planowa?? ju?? wojn�? z Francj�? i, w dalszej kolejno??ci, z Rosj�? Sowieck�?. Nieodzownym sojusznikiem w tych planach mia??a by�? II Rzeczpospolita, mog�?ca os??oni�? Rzesz�? od wschodu w pocz�?tkowym stadium konfliktu, a nast�?pnie wspom??c j�? w wyprawie na Moskw�?. Niezobowi�?zuj�?ce sugestie w tym kierunku Berlin wysuwa?? ju?? od pewnego czasu; brak zdecydowanych reakcji ze strony Warszawy, gdzie obawiano si�? przedwczesnego prowokowania pot�???nego s�?siada, brano w stolicy III Rzeszy za dobr�? monet�? w prze??wiadczeniu, ??e ostateczna zgoda Polak??w jest jedynie kwesti�? uzgodnienia satysfakcjonuj�?cych ich warunk??w. Formaln�? propozycj�? ukoronowania rozpocz�?tego przez marsza??ka J. Pi??sudskiego i A. Hitlera dzie??a porozumienia zg??osi?? ju?? miesi�?c po konferencji monachijskiej niemiecki minister spraw zagranicznych, Joachim von Ribbentrop. Mia??o ono opiera�? si�? na gwarancji wsp??lnej granicy, przed??u??eniu uk??adu o nieagresji na dwadzie??cia pi�?�? lat i przyst�?pieniu Rzeczypospolitej do paktu antykominternowskiego �?? sojuszu Niemiec, W??och i Japonii, skierowanego w r??wnym stopniu przeciwko ZSRS oraz mocarstwom zachodnim. W zamian mia??a ona przysta�? na inkorporacj�? do Rzeszy Wolnego Miasta Gda??ska (wszelako z zagwarantowaniem tam polskich praw) oraz na budow�? eksterytorialnej autostrady i linii kolejowej przez Pomorze (okre??lanych mianem �??korytarza przez korytarz�?�).

W ten spos??b losy Europy po raz drugi w ci�?gu dwudziestu lat znalaz??y si�? w r�?kach Polski. Nie ulega w�?tpliwo??ci, ??e zgoda na niemiecki plan, zak??adaj�?c wielce prawdopodobne zwyci�?stwo Wehrmachtu na zachodzie ju?? w roku 1939 (stosunek si?? by?? dla Niemc??w korzystniejszy ni?? rok p????niej), oznacza??aby konfrontacj�? z Sowietami rok wcze??niej. Je??li do zwyci�?stwa pod Moskw�? zabrak??o im kilku ??wie??ych dywizji, to oko??o 60, kt??re mog??o wystawi�? Wojsko Polskie, rozstrzygn�???oby o jej wyniku.

Beck tymczasem, uznaj�?c, ??e �??chwiejne stanowisko�?� sprowadzi??oby pa??stwo na r??wni�? pochy??�? �?? ko??cz�?c�? si�? utrat�? niezale??no??ci i rol�? wasala Niemiec �?? postanowi?? ofert�? definitywnie odrzuci�?. Poufne rokowania, prowadzone w coraz ostrzejszym tonie, trwa??y do ko??ca marca 1939 roku. W ich trakcie Ribbentrop �?? uzmys??awiaj�?c partnerom, ??e wobec nadci�?gaj�?cych wydarze?? nie b�?d�? oni w stanie zachowa�? podmiotowego stanowiska �?? przestrzeg??, i?? Polska pozostanie pa??stwem narodowym, wsp????pracuj�?c na rozs�?dnych zasadach z Niemcami, albo powstanie marksistowski rz�?d polski, kt??ry nast�?pnie zostanie wch??oni�?ty przez bolszewick�? Rosj�?. Gro??ba ta wydawa??a si�? w ??wczesnej sytuacji ma??o realna, cho�? rz�?d nie musia?? liczy�? si�? z nastawion�? antyniemiecko opini�?. Decyduj�?ca rozmowa Becka z ambasadorem III Rzeszy 23 marca zako??czy??a si�? dramatyczn�? wymian�? zda??. Na pytanie, czy chcemy prowadzi�? rokowania na ostrzu no??a, minister odpar??: �??To jest wasza metoda�?�. Spo??ecze??stwo powiadomiono o zerwaniu stosunk??w z Niemcami 5 maja. Beck, przemawiaj�?c w sejmie, stwierdzi??: �??Pok??j jest rzecz�? cenn�? i po??�?dan�?. [...] Ale pok??j, jak prawie wszystkie sprawy tego ??wiata, ma swoj�? cen�? wysok�?, ale wymiern�?. My w Polsce nie znamy poj�?cia pokoju za wszelk�? cen�?. Jest jedna rzecz w ??yciu ludzi, narod??w i pa??stw, kt??ra jest bezcenna. T�? rzecz�? jest honor�?�.

Wielka Brytania, podobnie jak Francja, jeszcze nieprzygotowana do wojny postanowi??a wykorzysta�? konflikt mi�?dzy Warszaw�? a Berlinem, aby wci�?gn�?�? Polsk�? do formowanej w??a??nie koalicji antyniemieckiej, kt??ra przez sam fakt powstania mia??a zahamowa�? ekspansj�? Hitlera. W razie fiaska tego przedsi�?wzi�?cia, Brytyjczycy liczyli, ??e uda si�? nakierowa�? pierwsze, najsilniejsze uderzenie Niemc??w na wsch??d, aby w ten spos??b zyska�? czas na dozbrojenie. Gwarancje, jakich premier Neville Chamberlain udzieli?? w kwietniu Rzeczypospolitej, zdawa??y si�? jednak stwarza�? szans�? na izolacj�? III Rzeszy. W celu jej pog??�?bienia dyplomacje brytyjska i francuska postanowi??y wci�?gn�?�? do sojuszu jeszcze ZSRS.

Stalin zdecydowany by?? wyci�?gn�?�? z pozycji arbitra, w kt??rej si�? znalaz??, maksymalne korzy??ci przy minimalnych zobowi�?zaniach. Cen�?, jak�? podyktowa?? w zamian za sojusz, by??a zgoda Zachodu na automatyczne �?? jeszcze przed rozpocz�?ciem wojny �?? wprowadzenie wojsk sowieckich na terytorium republik nadba??tyckich oraz wschodnich ziem Polski i Rumunii. Beck by?? ??wiadom, co to naprawd�? oznacza: �????�?daj�? od nas, aby??my podpisali czwarty rozbi??r. Nic nam nie gwarantuje, ??e Rosjanie raz zainstalowani na naszym wschodzie wezm�? rzeczywi??cie udzia?? w wojnie�?�. W rezultacie odrzucono propozycj�? aliansu z Sowietami; rz�?d polski, kt??ry nie chcia?? rezygnowa�? z pe??nej suwerenno??ci, wchodz�?c w porozumienie z Niemcami, tym bardziej nie m??g??, dla iluzorycznej pomocy ZSRS, po??wi�?ci�? integralno??ci terytorialnej pa??stwa.

W przeprowadzanych w??wczas kalkulacjach polski minister oraz jego brytyjscy i francuscy sojusznicy nie wzi�?li pod uwag�? zar??wno determinacji Hitlera �?? kt??ry dla prze??amania impasu, w jakim si�? znalaz??, sk??onny by?? nawet na �??pakt z diab??em�?� �?? jak i rzeczywistych intencji Stalina. Zgodnie z niezmienn�? doktryn�? sowieckiej polityki zagranicznej d�???y?? on do wywo??ania konfliktu europejskiego, w kt??rym, w pierwszej jego fazie, m??g?? zaj�?�? wygodn�? pozycj�? arbitra, nagradzanego za sw�? neutraln�? postaw�? terytorialnymi koncesjami. To, czego nie uda??o si�? uzyska�? od mocarstw zachodnich, przyzna?? mu bez wahania Hitler. W rezultacie 23 sierpnia do Moskwy przyby?? Ribbentrop. Wykorzystuj�?c wcze??niejsze rozmowy sonda??owe, po pospiesznych rokowaniach podpisa?? ze swoim odpowiednikiem �?? komisarzem (ministrem) spraw zagranicznych, Wiaczes??awem Mo??otowem �?? pakt o nieagresji. Stanowi?? on kamufla?? dla �????ci??le tajnego protoko??u dodatkowego�?�, rozgraniczaj�?cego strefy wp??yw??w obu mocarstw w Europie ??rodkowo-Wschodniej. Na mocy jego punktu 2. Rosja Sowiecka uzyska??a prawo zaj�?cia ziem polskich do linii Narwi, Wis??y i Sanu. Oznacza??o to podeptanie kardynalnych zasad prawa mi�?dzynarodowego i dotychczasowych zobowi�?za?? zar??wno III Rzeszy, jak i ZSRS. Co wa??niejsze jednak, pakt Ribbentrop�??Mo??otow da?? Hitlerowi upragnione zielone ??wiat??o do ataku na Polsk�?, przes�?dzaj�?c tym samym o wybuchu drugiej wojny ??wiatowej.