MICHA?� KARNOWSKI �??My wszyscy st�?d. Niestety�?�

MY WSZYSCY ST�?D. NIESTETY.

Micha?? Karnowski
Zast�?pca redaktora naczelnego �??Dziennika�?�

Najpi�?kniej by??oby powiedzie�?, ??e tych lat nie by??o. Kontynuuj�?c przewrotn�? my??l�? Jaros??awa Marka Rymkiewicza (u??yt�? kiedy?? w odniesieniu tylko do PRL), powiedzie�?, ??e te daty i tych pi�?�?dziesi�?t lat po prostu si�? nie zdarzy??o. ??e to taka wielka dziura w historii Polski. A my wszyscy �?? jako pa??stwo, nar??d i spo??ecze??stwo, z??apali??my w wolnym kraju urwane nitki II Rzeczpospolitej i pleciemy je dalej. To my??l kusz�?ca, pojawiaj�?ca si�? zreszt�? ca??kiem serio w ??yciu publicznym tu?? po 1989 roku, przejawiaj�?ca si�? wtedy w licznych pomys??ach reaktywacji dawnych stronnictw i nurt??w politycznych, w takich wreszcie pr??bach uporania si�? z komunistyczn�? przesz??o??ci�?, kt??re zak??ada??y uznanie jej spu??cizny za nieby??�?. Przyznam, ??e by??em t�? ide�? przez pewien czas zafascynowany. Pozwala ona poczu�? oddech dawnej wielko??ci, pozwala us??ysze�? g??os Tadeusza Gajcego, kt??ry w ??rodku okupacyjnej nocy pisa?? w wierszu �??Do potomnego�?�:

�??Miasto, w kt??rym
do ciebie pisz�? �?? stoi ciemne,
cho�? zwykle s??o??ce li??e mury
spryskane pismem krwi daremnej�?�.

Czyta??em ten wiersz pierwszy raz tu?? po upadku komunizmu, jako nastolatek. I pami�?tam, ??e przemkn�???a mi wtedy butna my??l: oto jestem ja �?? potomny, ja �?? adresat. Oto ??apiemy t�? ni�? urwan�?, oto Polska niepodleg??a wsta??a z popio????w. A ha??by lat minionych mo??emy, jak ludzie wolni, odrzuci�?. Najpierw ukara�?, a potem zapomnie�?.

Ale im d??u??ej trwa wolna Polska, im wi�?cej rzeczy mo??emy podsumowywa�?, tym bardziej oczywiste staje si�?, ??e to nie takie proste. ??e nie jeste??my z II Rzeczpospolitej. Co wi�?cej, widzimy, ??e takie postawienie sprawy, cho�? wygodne, okalecza nas, zamiast uzdrawia�? i przez pomini�?cie wszystkiego, co nas tworzy??o, co wygrali??my i przegrali??my, czyni niezdolnymi do stawienia czo??a wyzwaniom przysz??o??ci. Wreszcie, ??e jest nieprawdziwe. Bo dzisiejsza Polska i wsp????cze??ni Polacy, je??li s�? sk�?d??, to w??a??nie z lat po 1939 i przed 1989. Tam zrodzi??y si�? emocje spo??eczne, prawa rz�?dz�?ce dzi?? polsk�? polityk�?, stamt�?d czerpiemy najwi�?cej, buduj�?c zbiorow�? ??wiadomo??�?, tam zrodzili si�? bohaterowie naszej zbiorowej wyobra??ni, nasze traumy i dumy, j�?zyk i pami�?�? rodzinna. To wszystko jest tak silne, ??e nie tyle wyp??ukuje poprzednie, przedwojenne, sk??adniki narodowej to??samo??ci, co przykrywa je nowymi. Trudno dzi?? sobie wyobrazi�?, co w najbli??szych dekadach mog??oby to do??wiadczenie os??abi�?.

Nale??�? do ostatniego chyba pokolenia, kt??re do??wiadczy??o jeszcze (cho�? z perspektywy dziecka), jak wielkim cieniem po??o??y??y si�? na ??yciu nast�?pnych pokole?? lata II wojny ??wiatowej. Tak jak w Stanach Zjednoczonych przy stole rodzinnym zawsze najwa??niejszy by?? ten, kto pami�?ta?? Wielki Kryzys lat 30., tak w Polsce kto??, kto prze??y?? wojn�?. To by??a g????wna opowie??�? mojego rodzinnego domu �?? i z tego, co wiem, tak??e wielu innych inteligenckich dom??w. Ale nie o przygod�? w tych opowie??ciach chodzi??o, nie g????wnie o histori�? i w ma??ym tylko stopniu o buduj�?ce narodowe bohaterstwo. Z czasem u??wiadomi??em sobie, ??e tu chodzi o elementarne wyja??nienie sytuacji. O odpowied??, gdzie jeste??my i dlaczego, sk�?d te wszystkie ograniczenia i sk�?d to potworne poczucie ??ycia w przestrzeni tak dziwacznej, jak�? by?? PRL. ??wiat dzieli?? si�? na dwa okresy �?? przed wojn�? i po wojnie, przedzielony koszmarem okupacji. Ten pierwszy by?? normalny, raz lepszy, raz gorszy, ale z prawami wyznaczanymi przez elementarny rozs�?dek. Ten drugi �?? mroczny swoj�? dziwaczno??ci�?, niezrozumia??y, obcy. Nawet jeszcze w latach 80., by to zrozumie�?, trzeba by??o si�? cofa�? do pocz�?tku, do roku 1939, a by jako?? ??y�? �?? wci�??? przypomina�?, ??e to wszystko wok???? to niezawinione skutki wielkiej katastrofy, ??e mo??e kiedy?? min�?.

Pami�?tam z domu rodzinnego tak�? scen�?: rozwiesili??my z bratem, kupion�? w antykwariacie za oszcz�?dno??ci, szkoln�?, przedwojenn�? map�? II Rzeczpospolitej z podzia??em na wojew??dztwa. Moja, ju?? ??wi�?tej pami�?ci, babcia Felicja Pi�?tkowska z domu Rogowska stan�???a w zadumie przed wielk�? p??acht�? i palcem czule dotkn�???a p????nocy. �??O, tu pod Grodnem zaczyna??am prac�? nauczycielki�?�. A potem przejecha??a na d???? i znalaz??a Stanis??aw??w. Tam by??a jej druga praca. A potem wskaza??a ?�om??�?. Tam 31 lipca 1939 roku wysz??a za m�???. �?? A co by??o potem? �?? pytali??my. Odpowiedzia??a: �??Potem by??a wojna. A potem PRL. Trzeba by??o ??y�? dalej...�?�. Dodajmy jeszcze �?? potem by?? dom na ziemiach odzyskanych, na polskiej znowu Warmii.

Babcia tak??e w PRL by??a nauczycielk�?, podobnie jak dziadek. I podobnie jak wielu innych, kt??rzy usi??owali przenie??�? to, co postrzegali jako j�?dro polsko??ci, przez ci�???kie i popl�?tane czasy, dziadkowie pr??bowali kszta??towa�? swoich uczni??w tak, by cho�? troch�? byli z tej pi�?knej, wolnej i niepodleg??ej II RP, a mniej ni?? pa??stwo oczekuje �?? z PRL. To by??a ich bitwa. Czy wygrana? Na pewno toczona z oddaniem. Na pewno daj�?ca jakie?? efekty. Ale generalnie �?? przegrana. Tamtej Polski ju?? nie ma i nie b�?dzie. Ale przegrali tak??e komuni??ci �?? u schy??ku 1989 roku obywatel PRL by?? inny ni?? wymarzony przez w??adc??w komunistycznych. W du??ym stopniu to zas??uga tego biernego, a czasem czynnego oporu. W sporym �?? lekcewa??enia przez system natury ludzkiej, pr??by aplikacji ideologii chorej i nieskutecznej.

Na ten finalny rezultat sk??ada??o si�? bardzo wiele czynnik??w. Po pierwszym okresie walki o przetrwanie biologiczne, od 1944 do 1956 roku, rozpocz�???a si�? walka o zakres swobody. Re??im z??agodnia?? i rozpocz�??? pr??by ob??askawienia spo??ecze??stwa, przerywane co kilka lat brutalnymi represjami. Wi�?kszo??�? tych, kt??rzy t�? walk�? przetrwali, podj�???o si�? zadania poszerzania granic swobody. Przyk??adem cho�?by cudem ocala??y Kazimierz Moczarski, kt??rego publikowana ostatnio biografia pi??ra Anny Machcewicz do??�? dobrze to pokazuje. I trzeba powiedzie�?, ??e sporo z tego zosta??o. Dorobek kulturalny wypracowany w PRL zas??uguje na ocen�? pozytywn�?. Z dwiema jednak uwagami. Po pierwsze wi�?kszo??�? tego, co warto??ciowe, powsta??o obok lub jako kontra wobec g????wnej polityki pa??stwa. Po drugie za??, pozytywna ocena nie dotyczy kultury materialnej, bo ona, od architektury po wzornictwo przedmiot??w codziennego u??ytku, by??a jedn�? wielk�? katastrof�?, z ma??ymi tylko wyj�?tkami. I tak bym chcia?? histori�? PRL widzie�? �?? jako opowie??�? o tworzeniu mimo wszystko, o dzia??aniu wbrew w??adzy albo obok niej, o korzystaniu z ka??dej szczeliny wolno??ci do tworzenia i wolnej tw??rczo??ci. Bo w tych wymiarach jest to opowie??�? o sukcesie. Co wi�?cej, w niczym to nie deprecjonuje, a wielu tak to chyba odbiera, wysi??ku ludzkiego w PRL. Ale ucieka od k??amstwa, ??e wszystko by??o mniej wi�?cej normalnie �?? bo nie by??o. Nie by??o bowiem chyba w historii Polski drugiego tak d??ugiego okresu, kiedy energia spo??eczna by??a tak marnowana, kiedy wysi??ek wsp??lny by?? tak ??le zorganizowany i tak chwilami bezsensowny. I te dwa w�?tki �?? tworzenia mimo wszystko i marnowania wysi??k??w przez absurdalny system, musz�? sk??ada�? si�? na obraz ca??o??ci do??wiadczenia peerelowskiego.

Pozostaje oczywi??cie warstwa polityczna, z Czerwcem i Pa??dziernikiem �??56, Marcem �??68, Grudniem �??70, Czerwcem �??76 i Sierpniem �??80. No i z puent�? �?? wyborami 4 czerwca 1989 roku. Uwa??am, ??e to wa??na data. Ale jednak mniej wa??na ni?? wszystkie wcze??niej wymienione. Bo by??a ona, pomimo wszystkich ??wczesnych emocji, raczej klamr�? zamykaj�?c�? okres otwarty w roku 1939, okres niewoli b�?d?? tej specyficznej komunistycznej p????niewoli-p????wolno??ci. Im wi�?cej czasu mija od tamtych wybor??w, tym wyra??niej widz�? je jako w??a??nie zamkni�?cie tej smutnej w sumie epoki, a nie radosne otwarcie nowej. Prawdziwie przysz??o??ciowe, ??wiadome, w pe??ni wolne wybory za czym??, a nie tylko przeciw przysz??y p????niej.

I im d??u??ej wolno??ci do??wiadczamy, tym bardziej mam poczucie, ??e wci�??? czeka nas powa??na rozmowa o tym, co z tego okresu bierzemy. Nic nie wzi�?�? przecie?? �?? nie mo??emy. Gdyby??my za?? chcieli wszystko, skazaliby??my si�? na hybryd�? postkomunistyczn�?. Potrzebny jest wi�?c wyb??r ??wiadomy. Ale do tego potrzeba te?? uczciwego bilansu PRL.

Troch�? inaczej ma si�? �?? a m??wimy przecie?? o budowie nowego pa??stwa �?? sprawa z II wojn�? ??wiatow�?. Z powod??w bowiem od nas niezale??nych, takich jak odradzanie si�? nacjonalizmu w Rosji, wymiana pokole?? w Niemczech i zwi�?zana z tym wyra??na, cho�? jeszcze nie do ko??ca rozpoznana zmiana optyki widzenia niemieckiej odpowiedzialno??ci za nazizm, nie mamy tu specjalnego pola manewru. W tej sferze zadanie wydaje si�? proste: przypominanie prawd podstawowych, budowanie polityki historycznej rozumianej jako wbijanie si�? z w??asnym, jak najbardziej prawdziwym, przekazem w obieg ??wiatowy, zwalczanie wszelkich pr??b relatywizowania relacji kaci �?? ofiary, w kt??rej to Polacy byli niemal zawsze tymi drugimi.

Mamy w tym dziele przyjaci????. Wydana ostatnio ksi�???ka Normana Davies'a �??Europa Walczy 1939-1945. Nie takie proste zwyci�?stwo" doskonale przypomina, ??e w tej wojnie nic nie by??o tak proste, jak chcia?? to widzie�? przez lata Zach??d �?? ani alianckie zwyci�?stwo, ani fina??, zw??aszcza dla kraj??w naszego regionu. Z niepokojem por??wnywa??em obie wersje j�?zykowe, polsk�? i angielsk�?, sprawdzaj�?c czy ta prawda dotrze tak??e do zachodniego czytelnika. Na szcz�???cie tak.

Ale i sami potrafimy bi�? si�? o swoj�? prawd�? lepiej ni?? 20 czy 10 lat temu. Polskie kompleksy znikaj�?, rzekoma polska toksyczno??�? okazuje si�? nie tak wielka jak przypisywa??a nam propaganda komunistyczna czy specyficzne, traumatyczne zazwyczaj, do??wiadczenie emigrant??w do lepszego ??wiata. Nawet s??owo kryzys znaczy u nas dok??adnie to samo, co w Niemczech czy Francji. Ale z drugiej strony radykalne przesuni�?cie granic w wyniku II wojny ??wiatowej, 50 lat chorego systemu komunistycznego, konserwuj�?cego te?? w specyficzny spos??b pewne spo??eczne odruchy, a inne wyko??lawiaj�?cego, zostawi??o ??lady i blizny. Z perspektywy 20 lat wolno??ci wiemy jak g??�?bokie. Jak wiele stracili??my, jak wiele musimy nadrabia�?. I im bardziej jeste??my w Europie, tym mniej w nas poczucia, ??e wygrali??my II wojn�? ??wiatow�?, tym mniej w nas ??miechu z weso??ego baraku PRL. Lata 39-89 zdarzy??y si�? naprawd�?, nie by??y dziur�? w naszej historii. To ju?? wiemy. I to si�? nie zmieni. Ale kolor, w jakich te czasy b�?dziemy malowa�?, b�?dzie coraz czarniejszy.

Tekst jest jednym z czterech esej??w inspirowanych 70. rocznic�? wybuchu II wojny ??wiatowej i 20. rocznic�? odzyskania wolno??ci przez Polsk�? i obalenia komunizmu, kt??re w??�?czono do okoliczno??ciowej edycji III Symfonii M. H. G??reckiego, wydanej w formacie Blu-ray przez Narodowe Centrum Kultury.