JAROS?�AW KURSKI �??Dumny nar??d stoi po kie??bas�?�?�

DUMNY NAR??D STOI PO KIE?�BAS�?

Jaros??aw Kurski
zast�?pca redaktora naczelnego �??Gazety Wyborczej�?�

Nie da si�? m??wi�? o �??polskiej klamrze�?� w XX-wiecznej historii Europy, latach 1939-89, bez wymienienia nazwy Gda??sk. Jak kropla wody skupia w sobie ca??e bogactwo oceanu, tak w Gda??sku splataj�? si�? wszystkie w�?tki, bez kt??rych nie spos??b poj�?�? historii �??spuszczonej z ??a??cucha�?�.
Mam wyj�?tkowy przywilej miejsca urodzenia i dojrzewania. Jestem gda??szczaninem.
Zanim jednak przysz??o mi zrozumie�? wyj�?tkowo??�? miejsca mego zamieszkania i wybi�? si�? na samodzielno??�? w my??leniu o historii, by??em jako dziecko ofiar�? komunistycznej polityki historycznej. Od tamtego czasu zbitka poj�?�? polityka i historia wywo??uje u mnie dreszcze.
Pami�?tam wi�?c szkolne wycieczki na Westerplatte, uroczyste ??lubowania pod pomnikiem jego bohater??w, ale i zwiedzanie bunkr??w, co rozpala??o nasz�? dzieci�?c�? wyobra??ni�?. Major Henryk Sucharski by?? dla nas niemal takim samym bohaterem, jak Hans Kloss ze �??Stawki wi�?kszej ni?? ??ycie�?� albo Janek Kos z �??Czterech pancernych i psa�?�. Wedle ??wczesnej polityki historycznej Gda??sk by?? zawsze polski, a ??wiat czarno-bia??y. Polacy walczyli z teuto??sk�? nawa??nic�?, Marchi�? Brandenbursk�?, Krzy??akami, Prusakami, Ulrichem von Jungingenem, Bismarckiem i Hitlerem. Wiadomo by??o, kto by?? dobry, a kto z??y.

Takie miejsca jak Poczta Polska, ob??z koncentracyjny Stutthof czy miejsce ka??ni tysi�?cy przedstawicieli pomorskiej inteligencji w Pia??nicy przem??wi??y do mnie swym tragizmem dopiero wtedy, gdy jako m??ody cz??owiek uwolni??em si�? od propagandowego dydaktyzmu szko??y, kt??ry obsadza?? Polaka w dw??ch tylko rolach: bohatera albo ofiary.

Potem zacz�??? oddzia??ywa�? inny czynnik �?? tajemnicze otoczenie, materialna spu??cizna, nieprzystaj�?ca do s??owia??skiego ??ywio??u zamieszkuj�?cego Gda??sk. Przedziwne zap�?tlenie XX-wiecznej historii miejsca, czasu i ludzi.
Oto wod�? w mieszkaniu podgrzewa??a doskona??a niemiecka kuchenka Junkersa, a zawory na kranach i kaloryferach opisane by??y nic nie m??wi�?cymi wyrazami kalt/warm. Klucz do drzwi wsuwa??em do niemieckiego zamka, a skrzynka pocztowa, nie wiedzie�? czemu, opisana by??a: Briefe.

Zaraz po wojnie na parterze zamieszka?? przesiedleniec zza Buga, kt??ry w wannie (zapewne nie wiedzia??, do czego s??u??y) hodowa?? ??winie, a rano wyprowadza?? konia po kamiennych schodach (do dzi?? straszy obt??uczony stopie??) na popas do ogrodu. Wa??ach st�?pa?? po mogile esesmana, kt??ry tu?? przed nadej??ciem Rosjan pope??ni?? samob??jstwo. Wcze??niej jednak u??mierci?? ca??�? sw�? rodzin�?.
Je??li tylko mia??o si�? otwarte oczy, widzia??o si�?, ??e etniczna polsko??�? Gda??ska datuje si�? od roku 1945. Gdy broni?? si�? jeszcze Hel �?? ekstatyczny t??um gda??szczan wita?? na D??ugim Targu Adolfa Hitlera.

W sze??�? lat p????niej Rosjanie spalili �??polski�?� Gda??sk jako miasto niemieckie. Setki tysi�?cy niemieckich uchod??c??w ci�?gn�???y na zach??d, a radziecka ????d?? podwodna zatopi??a statek �??Wilhelm Gustloff�?�, posy??aj�?c na dno ok. 9 tys. ludzi.
Przymusowe w�?dr??wki lud??w sta??y si�? traum�? tych Polak??w i Niemc??w, kt??rzy wojn�? prze??yli. Niemcy, nie chc�?c niekiedy pami�?ta�? o w??asnej odpowiedzialno??ci, m??wi�? o �??wyp�?dzeniu�?�. My �?? o przymusowej repatriacji, cho�? za nic odpowiedzialni nie byli??my.
Jestem owocem wyp�?dzenia. Urodzonym w poniemieckim szpitalu na oliwskich Polankach, zamieszka??ym w dzielnicy opisanej przez G??ntera Grassa w �??Blaszanym b�?benku�?�, zwanej przed wojn�? Langfuhr, a teraz Wrzeszcz. Jestem synem rodzic??w przesiedlonych si??�? spod Lwowa i z popowsta??czej Warszawy, dorastaj�?cym w mieszkaniu po wyp�?dzonych Niemcach.

Pretekstem do wojny 1939 roku by?? Gda??sk. Przyj�???o si�? te?? uwa??a�?, ??e II wojna ??wiatowa wybuch??a w Gda??sku. Blitzkrieg dokonany w Polsce by?? pierwszym militarnym triumfem Hitlera. By?? te?? zapowiedzi�? jego kl�?ski, cho�? nikt w??wczas tego nie wiedzia??. Europa szykowa??a si�? do wojny, a zwyci�?stwo nad nazistowskim totalitaryzmem kosztowa??o wiele lat walk i niespotykan�? w dziejach hekatomb�? ofiar.
W roku 1963, kiedy przyszed??em na ??wiat, nic nie zapowiada??o, ??e Gda??sk �?? zasiedlony przez Pomorzan, Kaszub??w, uchod??c??w zza Buga i z Polski centralnej �?? b�?dzie miejscem, w kt??rym rozpocznie si�? drugi proces: tym razem bezkrwawej dekonstrukcji innego, bo komunistycznego totalitaryzmu. O ile rola Gda??ska w roku 1939 da si�? historycznie obja??ni�?, o tyle w tym drugim przypadku mo??na chyba m??wi�? o prawdziwym cudzie.

Gda??sk, nie licz�?c kr??tkiego okresu popa??dziernikowego, by?? w istocie portowo-robotniczym prowincjonalnym miastem. Kto m??g??by si�? spodziewa�?, ??e po raz drugi w ci�?gu kilkudziesi�?ciu lat, w sierpniu 1980 roku, wiatr historii powieje w??a??nie od gda??skiego wybrze??a?

Ufam, ??e powo??aniem Narodowego Centrum Kultury, kt??re poprosi??o mnie o niniejszy esej, nie jest utrwalanie heroicznej wizji zmaga?? narodu polskiego. Dyrektor Krzysztof Dudek pisze o �??dumnym oporze narodu polskiego wobec niszcz�?cych go si??�?� w latach 1939-89. Wznios??e i pi�?kne s??owa, ale ile w nich prawdy? Ile urz�?dowej dydaktyki? Ile czystej mitologii?

Czy mo??na m??wi�? o dumnym oporze narodu polskiego wobec niszcz�?cych go si??? Im d??u??ej ??yj�?, z tym wi�?ksz�? moc�? dopadaj�? mnie w�?tpliwo??ci i dochodzi do g??osu pesymistyczne przekonanie, ??e nar??d w swej masie chcia?? zawsze przede wszystkim prze??y�?. Tak by??o w czasie okupacji niemieckiej i tak by??o za PRL-u, a w??a??ciwie tak by??o zawsze.

�????o??nierze! W??r??d powszechnej bierno??ci naszego spo??ecze??stwa �?? wypadki dziejowe zaskoczy??y Polak??w (...). Koniecznym by??o, aby naj??mielsi i najenergiczniejsi wzi�?li na swoje barki odpowiedzialno??�?, inicjatyw�? rzucenia iskry w proch�?� �?? pisa?? w Kielcach 22 sierpnia 1914 roku w rozkazie do swych legionist??w J??zef Pi??sudski.
Jak wiemy, iskra pad??a, ale prochu nie by??o. Gdy I Kadrowa wkracza??a do Kielc, mieszka??cy zamykali okiennice i ryglowali drzwi.
St�?d gorzkie s??owa marszu I Kadrowej: �??Lali??my krew osamotnieni�?�. I jeszcze: �??Sko??czy??y si�? dni ko??atania/ Do waszych serc, do waszych kies�?�.
Pisa?? Pi??sudski o swych legionistach, ??e �??szabla nasza by??a ma??�?, ??e nie by??a godna 20-milionowego narodu�?�, ??e �??nie sta?? za nami Nar??d, nie maj�?cy odwagi spojrze�? olbrzymim wypadkom w oczy�?�.

Tekst jest jednym z czterech esej??w inspirowanych 70. rocznic�? wybuchu II wojny ??wiatowej i 20. rocznic�? odzyskania wolno??ci przez Polsk�? i obalenia komunizmu, kt??re w??�?czono do okoliczno??ciowej edycji III Symfonii M. H. G??reckiego, wydanej w formacie Blu-ray przez Narodowe Centrum Kultury.