PAWE?� LISICKI �??Polska niewinno??�? w ciekawych czasach�?�

POLSKA NIEWINNO??�? W CIEKAWYCH CZASACH

Pawe?? Lisicki
Redaktor naczelny �??Rzeczpospolitej�?�

Chi??ska m�?dro??�? m??wi, ??e niedobrze jest ??y�? w ciekawych czasach. ?�atwo zrozumie�? dlaczego. Ciekawe czasy to czasy wielkich zmian, rewolucji, przemian, wojen, nag??ych i nie daj�?cych si�? przewidzie�? obrot??w ko??a fortuny. To czasy, gdy bieg dziej??w przyspiesza, tworz�? si�? nowe pa??stwa, upadaj�? stare pot�?gi, rozp�?tuj�? si�? wielkie nami�?tno??ci, po??�?danie w??adzy i mocy bierze g??r�? nad powolnym, uporz�?dkowanym nurtem ??ycia. Wtedy zwyk??ym ludziom, tym wszystkim przeci�?tnym zjadaczom chleba, ??yje si�? ??le. Wielkie sprawy historii poci�?gaj�? ofiary. Wydaje si�?, ??e trudno znale??�? lepszy przyk??ad takiej sytuacji ni?? losy Polski i Polak??w w okresie 1939-1989. Nim Polacy na dobre nacieszyli si�? niepodleg??o??ci�?, musieli do??wiadczy�? tego, co w XX wieku najciekawsze, a zarazem dla losu zwyk??ych ludzi najbardziej tragiczne: najpierw okupacji Niemc??w, potem panowania komunist??w. Ale czy jedyn�? nauk�?, jak�? mo??na wyci�?gn�?�? z dziej??w, jest to, by za wszelk�? cen�? unika�? �??ciekawych�?� czas??w? A je??li nie, to dlaczego mimo wszystko warto w nich ??y�?? Jaki sens mia??y te wszystkie ofiary poniesione najpierw w czasie wojny, a potem podczas panowania komunizmu?
Po pierwsze sens mia??o przetrwanie. Dzi?? trudno to poj�?�?. Dzi??, kiedy Polska jest cz??onkiem Unii Europejskiej, gdy ca??y wysi??ek pa??stwa i spo??ecze??stwa skupia si�? na zapewnieniu ludziom wi�?kszego bezpiecze??stwa, ??atwiejszego i wygodniejszego ??ycia, nie spos??b sobie wyobrazi�?, ??e w nieodleg??ej przesz??o??ci Polska mia??a by�? ca??kowicie usuni�?ta z mapy, a Polacy albo eksterminowani albo te?? sprowadzeni do roli si??y roboczej. Tak w planach Hitlera, jak i Stalina Polska by??a zawad�?, przeszkod�?, zbytecznym pa??stwem i zb�?dnym narodem. Co gorsza, obaj dyktatorzy zdawali sobie spraw�?, ??e Polak??w nie da si�? dobrowolnie pozyska�? dla swoich cel??w. Dlatego wydaje si�?, ??e po ??ydach tylko Polacy od 1939 roku w takim stopniu zagro??eni byli anihilacj�?. Sze??�? lat II wojny ??wiatowej to w dziejach Polski okres absolutnie unikalny, niepor??wnywalny z niczym, z ??adnymi wcze??niejszymi do??wiadczeniami. Owszem, r??wnie?? wcze??niej Polska zosta??a usuni�?ta z mapy Europy. R??wnie?? wcze??niej carski re??im t??umi?? niepodleg??o??ciowe ci�?goty, a bismarckowskie Niemcy prowadzi??y polityk�? germanizacji. Jednak zaborcy nie pos??ugiwali si�? tak brutalnymi metodami jak XX-wieczni dyktatorzy. Nie mieli tak dobrze przygotowanych i konsekwentnie przeprowadzanych totalnych plan??w zag??ady. Nie dzia??ali te?? z tak�? metodyczno??ci�? i ca??kowitym prze??wiadczeniem, ??e masowa zbrodnia mo??e zosta�? usprawiedliwiona, ??e jest dziejow�? konieczno??ci�?.

My??l�?, ??e s�? trzy s??owa symbole, stanowi�?ce klucz do zrozumienia, czym dla Polski by??y lata 1939-1945. Chronologicznie s�? to: Katy??, Wo??y?? i Warszawa. Dopiero te trzy wydarzenia pokazuj�?, na czym polega?? tragizm polskiego losu. Najpierw zab??jstwo z zimn�? krwi�?, na rozkaz Biura Politycznego partii bolszewickiej, tysi�?cy polskich oficer??w w Katyniu, Miednoje i Charkowie. Zab??jstwo je??c??w wojennych na skal�? nieznan�? w nowo??ytnej historii, a nast�?pnie, zgodnie z zasadami totalitarnej propagandy, pr??ba ukrycia sprawc??w i przypisania zbrodni innym. Potem dokonane przez niekt??re oddzia??y UPA ludob??jstwo co najmniej kilkudziesi�?ciu tysi�?cy Polak??w na terenach dawnego wojew??dztwa wo??y??skiego. ??wiadomie m??wi�? o ludob??jstwie, bo Polacy gin�?li za sam�? przynale??no??�? narodow�?. By�? Polakiem na Wo??yniu znaczy??o zosta�? z g??ry skazanym na ??mier�?. I wreszcie, po latach egzekucji i terroru, niemiecka pacyfikacja oddzia????w powsta??czych w Warszawie i towarzysz�?ce jej masakry tysi�?cy cywil??w.

I �?? znowu pojawia si�? to, co unikalne �?? rozkaz Hitlera, by zr??wna�? Warszaw�? z ziemi�?. Co ??�?czy te zbrodnie? Z pewno??ci�? nie technika ich przeprowadzenia. Trudno por??wna�? metodyczn�?, nienagann�? precyzj�? dzia??ania enkawudzist??w z dzikim, niekiedy wr�?cz przekraczaj�?cym wszelk�? wyobra??ni�? okrucie??stwem Ukrai??c??w czy terrorem oddzia????w niemieckich. A jednak niezale??nie od metod sprawc??w, niezale??nie od konkretnej ideologii, kt??ra pozwala??a im mordowa�? bez wyrzut??w sumienia �?? mog??o to by�? prze??wiadczenie, ??e polscy panowie musz�? ulec eliminacji dla dobra klasy pracuj�?cej albo wiara w to, ??e polscy podludzie powinni zosta�? wyt�?pieni, ??eby zrobi�? miejsce Aryjczykom, czy wreszcie przekonanie, ??e nowa Ukraina oparta b�?dzie na wyt�?pieniu by??ych polskich mieszka??c??w �?? za ka??dym razem chodzi??o o fizyczne, totalne zniszczenie polsko??ci. Nic dziwnego, ??e polska literatura z tego okresu naznaczona jest pi�?tnem ??mierci, tragizmu, kl�?ski.

Najwi�?kszy pewnie poeta okresu wojny, poleg??y w pierwszych dniach powstania Krzysztof Kamil Baczy??ski pisa??:
�??Wo??am ci�?, obcy cz??owieku,
co ko??ci odkopiesz bia??e:
Kiedy wystygn�? ju?? boje,
szkielet m??j b�?dzie mia?? w r�?ku
sztandar ojczyzny mojej�?�.

Cho�? w tych strofach jest jeszcze element nadziei, wiary, ??e ofiara dwudziesto- i trzydziestolatk??w id�?cych na ??mier�? jak �??kamienie przez Boga rzucane na szaniec�?� ma sens, ??e co?? po niej pozostanie, ??e �??sztandar ojczyzny mojej�?� przetrwa, ??e ??mier�? tysi�?cy, fizyczna, dos??owna, namacalna ??mier�? go nie zniszczy. Mo??e tragizm polskiego losu wyrazi?? jeszcze lepiej inny poeta, Tadeusz Borowski, pisz�?c:
�??Zostanie po nas z??om ??elazny
i g??uchy, drwi�?cy ??miech pokole??�?�.
Tak to mog??o wtedy, w 1944 roku, wygl�?da�?. Tak mog??o si�? zdawa�?. Na pierwszy rzut oka w zderzeniu z konieczno??ci�? dziejow�?, z �??ciekawo??ci�?�?� czas??w polsko??�? by??a bez szans. Wygrana wojna, kt??ra przynios??a komunistyczn�? niewol�?; miliony zabitych, czego efektem by??o panowanie komunizmu i ca??kowite zniszczenie polskiej kultury na Kresach �?? czy to nie zas??ugiwa??o na drwi�?cy ??miech? Ale w??a??nie w tym momencie, w tej chwili upadku i rozpaczy polsko??�? zda??a sw??j najwi�?kszy dziejowy egzamin. M??wi�?c j�?zykiem Krasi??skiego, by??a to prawdziwa �??pr??ba grobu�?�. Polsko??�? �?? nie chodzi mi tu o etniczn�? grup�? Polak??w �?? przetrwa??a. Polsko??�? jako warto??�?. Jako przywi�?zanie do wolno??ci, jako poczucie wsp??lnoty losu, jako uznanie dla chrze??cija??stwa, nawet je??li nie zawsze idzie z tym w parze wyznanie i osobista religijno??�?, jako wierno??�? dziedzictwu. Pewien niemiecki krytyk pisz�?c o wsp??lnej cesze polskiej poezji wojennej i powojennej wskaza?? na jej �??niewinno??�?�?�. Tak, cokolwiek by o tym nie powiedzie�?, polsko??�? mie??ci te?? w sobie t�? historyczn�? niewinno??�?, wynikaj�?c�? z tego, ??e Polacy byli ofiarami, ??e w tych dziejowych zmaganiach stan�?li, jako nar??d, po stronie dobra. ??e walczyli o godno??�?, o wolno??�?, o prawo do niepodleg??ego ??ycia, ??e nie uczestniczyli �?? mam na my??li nar??d i jego reprezentant??w, a nie zdeprawowane, zdegenerowane jednostki �?? w zbrodniach lat 1939-1945. Dzi�?ki temu mimo zniszczenia elit i mimo braku nadziei na zmian�? ju?? od pocz�?tku spo??ecze??stwo polskie zaczyna stawia�? op??r. Ma do??�? ducha i si??y, by nie ulec, nie da�? sobie narzuci�? importowanego ze Zwi�?zku Sowieckiego ustroju.

Najbardziej pewnie poruszaj�?cy jest los ??o??nierzy antykomunistycznego podziemia. Najpierw pi�?�?, czasem sze??�? lat zmaga?? z Niemcami i Sowietami po to, by w sytuacji ca??kowitej beznadziei zdoby�? si�? na walk�? ze wspieranymi przez sowieckich doradc??w oddzia??ami UB. Ile trzeba by??o mie�? woli i hartu ducha, by nie podda�? si�?, nie przystosowa�?, nie uzna�?, ??e sprzeciw pr????ny i bezsensowny, ??e przecie?? mo??na, a nawet trzeba w??�?czy�? si�?, dostosowa�?. Nie znam wielu innych przyk??ad??w takiego heroizmu, kiedy kto?? decyduje si�? na ??mier�? dla dochowania wierno??ci sobie i to przy ca??kowitej niemal pewno??ci, ??e nie ma szansy zwyci�?stwa. Ba, gorzej jeszcze. Decyduje si�? na ??mier�? wiedz�?c, ??e jego historia mo??e nigdy nie ujrzy ??wiat??a dziennego, ??e nie tylko nie zostanie prawdziwie opowiedziana, ale ??e poza ??mierci�? fizyczn�? spotka go ??mier�? druga, w pami�?ci ludzkiej, bo ??ycie i sens ofiary zostan�? za??gane, wyszydzone, spreparowane. Bez prawa do obrony.
Oczywi??cie, op??r spo??ecze??stwa w okresie PRL �?? w najczystszej i najbardziej radykalnej postaci reprezentowany przez antykomunist??w z broni�? w r�?ku �?? przejawia?? si�? znacznie szerzej. Na pocz�?tku by??a pr??ba odrodzenia PSL, potem dzia??alno??�? niekt??rych grup katolickich, jak cho�?by �??Znaku�?�. Od ko??ca wojny najwa??niejsz�? instytucj�? chroni�?c�? ducha wolno??ci sta?? si�? Ko??ci????. Dzi�?ki temu polscy komuni??ci nigdy nie zyskali takiej kontroli nad spo??ecze??stwem, jak by??o to w innych krajach bloku sowieckiego.

My??l�?, ??e nie da si�? zrozumie�? sensu polskiego losu bez dostrze??enia pierwotnego, ??r??d??owego do??wiadczenia, jakie Polacy wynie??li z wojny. To dzi�?ki niemu ka??dy bunt spo??eczny w PRL �?? np. robotnicze demonstracje w Poznaniu w 1956 roku czy strajki i demonstracje w Gda??sku w 1970 roku �??  przeradza?? si�? od razu w zryw wolno??ciowy i niepodleg??o??ciowy. Polska przypomina??a troch�? wulkan, kt??ry raz po raz, regularnie wyrzuca z siebie law�?. Jakkolwiek by nie pisa�? historii Polski w latach 1945-1989, to szkielet musi by�? oparty na tych chwilach erupcji, na momentach zrywu, sprzeciwu, oporu. Wystarczy spojrze�? na daty: czerwiec i pa??dziernik 1956, marzec 1968, grudzie?? 1970, czerwiec 1976 i wreszcie wielki karnawa?? �??Solidarno??ci�?�, kt??ry zacz�??? si�? w sierpniu 1980 roku. I ta prosta nauka: ??ycie samo w sobie nie ma sensu, wegetacja i trwanie nie s�? godne uznania, je??li nie ma si�? wolno??ci i suwerenno??ci. Polacy okazali si�? genetycznie niemal immunizowani na system, w kt??rym rol�? cz??owieka sprowadza??o si�? do trybiku w wielkim mechanizmie wytwarzania i produkowania. Systemu, w kt??rym by prze??y�?, trzeba si�? by??o pogodzi�? z rol�? niewolnika.
Ten sens polskiej historii jest tak samo obecny nie tylko w wielkich wydarzeniach, ale te?? w dzia??aniach i postawie ??wiadk??w. Nie da si�? zrozumie�? Jana Paw??a II i jego refleksji nad rol�? godno??ci osoby ludzkiej, jego zaanga??owania w przestrzeganie praw i wolno??ci obywatelskich, je??li nie widzi si�? tej ca??ej tradycji, kt??ra za nim stoi: tradycji zbrojnego oporu w czasach wojny, tradycji niezale??no??ci polskiego Ko??cio??a reprezentowanej najpierw przez kardyna??a Sapieh�?, a potem prymasa kardyna??a Wyszy??skiego i wreszcie przez przedstawicieli r????nych ruch??w opozycyjnych. Raz by?? to sprzeciw intelektualist??w, raz czynne dzia??anie polityczne. Tak czy inaczej wielko??�? polskich bohater??w to nie wielko??�? organizator??w i administrator??w, nie wielko??�? wodz??w i strateg??w, mo??e nawet nie my??licieli i filozof??w, ale wielko??�? ??wiadk??w. Wielko??�?, kt??ra zasadza si�? na obronie dziedzictwa a?? po ofiar�? z ??ycia.
Nie znaczy to oczywi??cie, ??e wszyscy Polacy tak to rozumieli i tak post�?powali. Nie ma teraz sensu przytacza�? tych wszystkich przyk??ad??w s??abo??ci, kolaboracji, zaprza??stwa. Z pewno??ci�? mia??y one miejsce i z pewno??ci�? warto o nich pisa�?, cho�?by dlatego, by sta??o si�? zado??�? wymaganiom elementarnej sprawiedliwo??ci. To cz�???�? ludzkiej natury �?? s??abej, upad??ej. Wa??niejsze jest jednak co innego: to, ??e polsko??�? jako d�???enie do podmiotowo??ci i suwerenno??ci osta??a si�?.

Tekst jest jednym z czterech esej??w inspirowanych 70. rocznic�? wybuchu II wojny ??wiatowej i 20. rocznic�? odzyskania wolno??ci przez Polsk�? i obalenia komunizmu, kt??re w??�?czono do okoliczno??ciowej edycji III Symfonii M. H. G??reckiego, wydanej w formacie Blu-ray przez Narodowe Centrum Kultury.