PAWE?� F�?FARA �??Epoka Solidarno??ci�?�

EPOKA SOLIDARNO??CI

Pawe?? F�?fara
Redaktor naczelny �??Polska The Times�?�

Za kilka dekad wydarzenia i sytuacje, kt??re dzi?? wci�??? jeszcze rozpalaj�? niekontrolowane emocje, bo spieraj�? si�? ich uczestnicy i ??wiadkowie, karty tradycyjnych ksi�???ek, a mo??e ju?? plazmowych elektronicznych ekran??w, pe??ne b�?d�? sylwetek pomnikowych bohater??w, a tak??e zdrajc??w naszej XX-wiecznej epopei. Wsp????czesna narracja kocha opowiada�? o przesz??o??ci przez pryzmat bohater??w. Na pierwszym planie s�? przyw??dcy. Nie bez racji, ale nie spos??b przecie?? zrozumie�? historii bez tego, co ludzi epoki ??�?czy i dzieli. Bez pr??by destylacji ducha czasu, kt??ry popycha do dzia??ania spo??ecze??stwa i narody, gdy czas stawia przed nimi wyzwania wi�?ksze ni??li codzienno??�?. Kiedy od takiej strony spojrzymy na dwie tak wa??ne dla Polski i polsko??ci daty XX wieku �?? rok 1939 i rok 1989 �?? zobaczymy ju?? nie tylko bohater??w, ale tak??e TO, czego brak najpierw nam wolno??�? zabra??, a czego wybuch po latach pom??g?? nam wolno??�? przywr??ci�?.

Gdy w 1939 roku tracili??my wolno??�?, najbardziej wcale nie brakowa??o nam or�???a, plan??w czy m�?drej taktyki. Najbardziej zabrak??o nam tej esencji cz??owiecze??stwa, tego, co ??�?czy ludzi z innymi lud??mi, gdy znajduj�? si�? w sytuacji zagro??enia. Tego samego, co 50 lat p????niej przywr??ci??o Polsk�? i ca??e po??acie Europy wolnemu ??wiatu.
Je??li wi�?c pyta mnie kto??, co by??o prawdziwym motorem dziej??w XX wieku, nie waham si�? odpowiedzie�?, ??e zdrada, a potem jej zaprzeczenie. Epoka porzucenia w??asnemu losowi najs??abszych, epoka tryumfu politycznych kalkulacji, cynizmu, zwyci�?stwo ??ajdactwa, nawet gdy na szali le??a??y miliony ludzkich istnie??. A potem epoka, gdy z??o zosta??o zwyci�???one nie przez armi�? i krwawe bitwy, ale przez powr??t do ??r??de?? cz??owiecze??stwa. Do solidarno??ci. Ludzkiej solidarno??ci.

Nie tylko Polska zosta??a tak zdradzona. Wiele narod??w Europy i ??wiata mia??o w XX wieku sw??j rok 1939. Holocaust, kt??ry przecie?? dotkn�??? w najwi�?kszym stopniu naszych obywateli, polskich ??yd??w, wcze??niej zag??ada Ormian czy g????d wywo??any przez Stalina na Ukrainie, to wyj�?tkowe okrucie??stwa nawet na tle historii ludzko??ci. Ale czy by??yby mo??liwe rzeczy tak straszne, gdyby nie przyzwolenie na z??o w mniejszej skali? Ten brak solidarno??ci z ma??ymi i bezbronnymi, krzywdzonymi i prze??ladowanymi od pocz�?tku wieku torowa?? drog�? XX-wiecznym totalitaryzmom. Gdy nie sprzeciwiasz si�? ma??emu z??u, gdy nie protestujesz i nie stajesz w obronie krzywdzonych, pozwalasz rosn�?�? wielkiemu z??u. Gdy takie zdarzenia jak Dyktat Monachijski traktujemy jako pokojowe zwyci�?stwo, dajemy przepustk�? do bezkarno??ci w rzeczach najwi�?kszych.
Gdy we wrze??niu 1939 roku niemieckie samoloty bombardowa??y Polsk�?, na granicy francusko-niemieckiej beztroskie lato wcale si�? nie sko??czy??o. Francja, sojusznik Polski, cho�? zobowi�?za??a si�? na wypadek wojny Niemiec z Polsk�? nas poprze�?, zdradzi??a. Podobnie opu??ci??a nas w potrzebie Wielka Brytania. Dwa wielkie pa??stwa porzuci??y solidarno??�? na rzecz wygody, spokoju i zimnej politycznej kalkulacji.
Francja zap??aci??a potem za t�? zdrad�? wysok�? cen�?. Podobny los spotka??by pewnie i Wielk�? Brytani�?, gdyby nie wsparcie oraz solidarno??�? wielu innych narod??w, r??wnie?? Polak??w, kt??rzy z po??wi�?ceniem walczyli o wolno??�?. Mimo wojennych cierpie?? ta lekcja o solidarno??ci i zdradzie nie zosta??a wystarczaj�?co dobrze przez Europejczyk??w przyswojona. Chocia?? polski wysi??ek w??o??ony w pokonanie III Rzeszy ust�?powa?? jedynie wysi??kowi Zwi�?zku Sowieckiego, Amerykan??w i Brytyjczyk??w, po wojnie Polska znowu zosta??a opuszczona. Zn??w zabrak??o solidarno??ci.

Realpolitik okaza??a si�? wa??niejsza od polityki opartej na warto??ciach. Z tej kr??tkowzroczno??ci dzia??a?? Zachodu zdawa??a sobie spraw�? cz�???�? opiniotw??rczych elit. Jednak niestety takie g??osy, jak apele by??ego ambasadora USA w Warszawie Arthura Bliss Lane�??a, kt??ry w prote??cie zrezygnowa?? z pracy w ameryka??skiej dyplomacji, a w 1948 roku wyda?? s??ynn�? ksi�???k�? �??Widzia??em Polsk�? zdradzon�?�?�, nie wp??yn�???y na zmian�? polityki zachodnich mocarstw. Dlatego s??usznie czyni�? polscy politycy, kt??rzy tak jak ostatnio premier Donald Tusk w Monachium, wykorzystuj�? okazje, by przypomina�? zachodnim przyw??dcom, ??e �??solidarno??�? oznacza odwag�?, ale je??li zatriumfuje egoizm w miejsce solidarno??ci, to znaczy, ??e zatriumfuje tch??rzostwo i wtedy nasze marzenia o bezpiecznym ??wiecie i o pokoju oka??�? si�? mira??em�?�.
Brak solidarno??ci by?? przyczyn�? wi�?kszo??ci z??a XX wieku. Ale solidarno??�?, kt??ra zacz�???a si�? rodzi�? jako antyteza czystej, zimnej politycznej kalkulacji i politycznego cynizmu, kt??ry pom??g?? oszala??ym dyktatorom przenosi�? w rzeczywisto??�? ich chore p??ody zdegenerowanej wyobra??ni, powoli przywraca??a ??wiatu nadziej�?. Przywracanie godno??ci, braterstwa, sprawiedliwo??ci zn??w zacz�???o wydobywa�? z mroku t�? cz�???�? ludzko??ci, kt??ra mia??a nieszcz�???cie znale??�? si�? po z??ej stronie ??elaznej kurtyny.

Pocz�?tkiem tego nowego my??lenia by??o utworzenie przez siedem pa??stw 60 lat temu Sojuszu P????nocnoatlantyckiego. Po raz pierwszy demokratyczne pa??stwa zdecydowa??y si�? solidarnie broni�? swojej wolno??ci (�??zbrojna napa??�? na jedn�? lub kilka z nich w Europie lub Ameryce P????nocnej b�?dzie uwa??ana za napa??�? przeciwko nim wszystkim�?�). Ze wzgl�?du na uleg??o??�? wobec polityki si??y potrzeba by??o a?? pi�?�?dziesi�?ciu lat, by tak??e Polska do??�?czy??a do tej wsp??lnoty wolnych narod??w. Niewiele kr??cej trwa??a polska droga do europejskich instytucji gospodarczych. Egoizm i tch??rzostwo jednej generacji polityk??w sprawi??y, ??e prawie trzy pokolenia Polak??w i innych obywateli Europy ??rodkowej zosta??y skazane na ??ycie w mroku.

W Europie i Polsce walka o idea??y wolno??ci i r??wno??ci okupiona zosta??a krwi�? setek ofiar kolejnych robotniczych bunt??w i prze??ladowaniami dzia??aczy niepodleg??o??ciowych. Jednak gdy Polacy sw??j bunt, pragnienia i marzenia zebrali w jednym, zawieraj�?cym sens ca??ego baga??u ludzkich osi�?gni�?�?, s??owie �?? solidarno??�? �?? nic ju?? nie by??o takie jak przedtem. Lata 80. by??y wi�?c czasem powrotu solidarno??ci. W ka??dym wymiarze. Polska obudzi??a solidarno??�?, ale do solidarno??ciowych korzeni zacz�?li wraca�? r??wnie?? przyw??dcy wolnych kraj??w.

We wrze??niu 1981 roku na pierwszym zje??dzie NSZZ �??Solidarno??�?�?� delegaci kierowani niezwyk??�? intuicj�? wystosowali �??Pos??anie do ludzi pracy Europy Wschodniej�?�. Przedstawiciele 10-milionowego ruchu Polak??w wyra??ali poparcie dla wolno??ciowych aspiracji narod??w zza ??elaznej kurtyny. Idee i s??owa by??y tym, czego komunistyczni w??adcy bali si�? wtedy najbardziej. Pr??bowali ducha czas??w zatrzyma�?, ale nawet atak na �??Solidarno??�?�?�, jaki przeprowadzono podczas stanu wojennego w Polsce, systemu zbudowanego na ja??ta??skiej zdradzie ocali�? ju?? nie m??g??. W czerwcu 1987 roku, podczas trzeciej pielgrzymki do ojczyzny, Jan Pawe?? II musia?? oficjalnie unika�? u??ywania nazwy zdelegalizowanego zwi�?zku zawodowego �??Solidarno??�?�?�. Mimo to w swoim wielkim wyst�?pieniu na nowo tchn�??? w Polak??w wiar�? w si??�? solidarno??ci. Uczy?? wtedy, ??e �??solidarno??�? r??wnie?? wyzwala walk�?, ale nie jest to nigdy walka przeciw drugiemu. (�??) Jest to walka o cz??owieka, o jego prawa, o jego prawdziwy post�?p: walka o dojrzalszy kszta??t ??ycia ludzkiego�?�. Papieskie przes??anie przyczyni??o si�? do wielkiej zmiany w 1989 roku.

Nie tylko Polacy, ale wszystkie inne narody, kt??re chcia??y zrzuci�? sowieck�? dominacj�?, mia??y szcz�???cie, jakie rzadko zdarza si�? w dziejach. Opr??cz wsparcia Jana Paw??a II mog??y bowiem liczy�? na pot�?g�? Ronalda Reagana. Ameryka??ski prezydent nie by?? cynicznym przyw??dc�?, kt??ry dla w??asnych interes??w got??w jest po??wi�?ci�? innych. On wiedzia??, ??e �??wolno??�? b�?dzie zwyci�?zc�?�?�. Dlatego w przem??wieniu w Berlinie w 1987 roku, kt??re sta??o si�? symbolem jego determinacji w walce o przywr??cenie wolno??ci i jedno??ci Europie, z takim przekonaniem wzywa?? Michai??a Gorbaczowa do zniszczenia muru berli??skiego. Tak jak polski papie?? wierzy??, ??e kluczem do demonta??u systemu komunistycznego s�? narodziny solidarno??ci, tak ameryka??ski prezydent wierzy??, ??e sposobem na jedno??�? Europy jest doprowadzenie do zjednoczenia Niemiec. Przy okazji ??wi�?towania dwudziestolecia Jesieni Lud??w w Europie warto pami�?ta�? o tych dw??ch wielkich postaciach, bez kt??rych nadzieje milion??w mog??yby na d??ugo zgasn�?�?.
Wydarzenia 1989 roku pokaza??y Europejczykom, jak bardzo ich losy s�? ze sob�? z??�?czone. Co prawda przemiany zaj�???y �??w Polsce dziewi�?�? lat, na W�?grzech dziewi�?�? miesi�?cy, a w Czechos??owacji dziewi�?�? dni�?�, to ostatecznie w ca??ej Europie ??rodkowej fina?? by?? podobny. Tym razem na nic nie zda??y si�? kolejne pr??by dzielenia i zastraszania. Dwadzie??cia lat temu okaza??o si�?, ??e wygrywa�? mo??na, gdy jest si�? razem, a nie przeciw drugiemu.

Wsp??lnota warto??ci i interes??w sprawi??a, ??e te pa??stwa razem mog??y si�? znale??�? w NATO i Unii Europejskiej. Dlatego szczeg??lnie w takich chwilach jak dzi??, gdy gospodarczy kryzys rozlewa si�? po ??wiecie, nie wolno si�? ??udzi�?, ??e jedni mog�? co?? zyska�? kosztem drugich. Tak jak w 1939 i 1989 roku, tak i teraz tylko solidarno??�? jest sposobem, by wszyscy wygrali jak najwi�?cej. I tak b�?dzie zawsze, gdy przyjd�? trudne chwile �?? a tych historia nigdy nam nie posk�?pi. I biada nam, je??li zn??w kiedy?? o tym zapomnimy.

Tekst jest jednym z czterech esej??w inspirowanych 70. rocznic�? wybuchu II wojny ??wiatowej i 20. rocznic�? odzyskania wolno??ci przez Polsk�? i obalenia komunizmu, kt??re w??�?czono do okoliczno??ciowej edycji III Symfonii M. H. G??reckiego, wydanej w formacie Blu-ray przez Narodowe Centrum Kultury.